redakcja: Zbigniew Ambrożewicz

Oblicza racjonalności

Opole 2005

Cóż oznacza „być racjonalnym"? Co to znaczy postępować i zachowywać się ra­cjonalnie? Czy można powiedzieć, że ktoś myśli nieracjonalnie? W kulturze euro­pejskiej „racjonalność" zajęła centralne miejsce, stając się miarą jakości zarówno wszelkich aktów poznawczych, jak i działań. Już dla starożytnych logos lub nous były źródłem i gwarancją prawdziwego poznania - episteme, w odróżnieniu od po­znania potocznego, opartego na zmysłach - doxa. Prawda episteme dotyczyła rze­czywistości teoretycznej, ale w niektórych przypadkach (przede wszystkim u Plato­na, św. Augustyna i wielu filozofów średniowiecznych, częściowo też u Arystotelesa) utożsamiała się lub blisko wiązała z rzeczywistością praktyczną. Ten związek stał się z czasem przyczyną sporego zamieszania, gdy zaczęto podważać kompetencje rozumu najpierw w sferze praktycznej, później - niejako siłą rozpędu - coraz gwałtowniej także w sferze teoretycznej.Pierwsze oznaki buntu przeciwko „tyranii" rozumu widać już w średniowieczu, jednak dopiero wiek XIX przynosi zmasowaną krytykę racjonalności. Okazało się, że rozum nie kieruje się jakimiś obiektywnymi i absolutnymi racjami, lecz służy realizowaniu egoistycznych i partykularnych interesów, że pokazuje nieprawdziwy, a przynajmniej uproszczony i powierzchowny, obraz rzeczywistości. Wiek XX do­rzucił groźnie brzmiący zarzut: Rozum jest przemocą, a zatem przemocą jest praw­da. Cywilizacja europejska poczyna jawić się jako twór nieomal patologiczny, god­ny jak najszybszej i nąjradykalniejszej reformy.

Niniejsza praca jest zbiorem tekstów traktujących o podstawowych zagadnie­niach antropologii filozoficznej. Tradycyjne, nazbyt szerokie i nieco już archaicz­ne pojęcie duszy zastąpiłem „komponentami" zgodnymi z kanonami współczes­nej filozofii. Jest tu zatem mowa o mądrości, miłości, woli, ciele, poznaniu i ro­zumie. Znalazły się tu także wybrane koncepcje człowieka, które dzisiaj wydają się odgrywać znaczącą rolę w rozpoznawaniu specyfiki człowieczeństwa. Nie mogło również zabraknąć ważniejszych mitów kulturowych, i to zarówno tych, które sięgają samej istoty kultury, jak i tych, które otwierają perspektywę two­rzenia nowej świadomości człowieka w rozwijającej się kulturze bądź quasi-kulturze przyszłości. „Paleta" przedstawianych spraw ludzkich miała być w miarę pełna, dlatego trzeba było uwzględnić różne punkty widzenia: religijny i niereligijny, ortodoksyjny i nieortodoksyjny. Wszystkie problemy starałem się ukazać z należną im powagą, aczkolwiek w wielu miejscach czytelnik może się zdumieć albo nawet uśmiechnąć. Dobrze będzie, jeżeli tak się stanie.

Dziesięć lat temu, w 1998 roku, z okazji 80. rocznicy odrodzenia państwa polskiego i państwa czeskiego (dokładniej czechosłowackiego) przedstawiciele samorządów z czeskiej i polskiej strony granicy ustanowili euroregion, któremu nadali łacińską nazwę „Silesia" (Slezsko, Śląsk). Miasta Opawa i Racibórz stały się ośrodkami administracyjnymi euroregionu, a długoletnia współpraca miast nieodłączną częścią współpracy regionalnej, do której wlączyly się miasta Karmów, Nowy Jiczyn, Hulczyn, Krawacze i Odra oraz kilkadziesiąt innych miast i gmin po czeskiej stronie granicy. Z polskiej strony obok Raciborza zostały naszymi partnerami miasta Głubczyce, Wodzisław Śląski, Kietrz, Granice, Krzyżanowice i inne.
Ważną pozytywną zmianą w działalności euroregionu było wejście do stowarzyszenia naszych miast Uniwersytetu Śląskiego oraz Maciemy Śląskiej. Tak samo też przystąpienie do wspólnych inicjatyw Uniwersytetu Opolskiego, miasta Opola i euroregionu Praded-Pradziad posiada doniosłe znaczenie synergiczne dla całego pogranicza. To dokumentuje bogaty program niniejszej międzynarodowej konferencji, która jest częścią wspólnych inicjatyw Uniwersytetu Śląskiego i Uniwersytetu Opolskiego. Nasza konferencja odbywa się w okresie, kiedy to obydwa nasze państwa są pierwszy rok członkami UE. Spotykamy się więc w związku ze wspólnymi zadaniami i wspólną problematyką naszego pogranicza wzdłuż wewnętrznej granicy UE.

Stanisław Kijaczko

Wobec Bycia
Filozoficzny problem samobójstwa

Namysł nad samo-bójstwem jest rodzajem samo-poznania filozofii -refleksji odnoszącej się do samego jej pojmowania i do sposobów mówie­nia o działalności filozoficznej (np. jako o uczeniu umierania lub byciu na posterunku).
Samobójstwo jako problem jest „środkiem heurystycznym" dobrze przysługującym się filozofii - ponieważ tak często stosowanym - w ro­zwijaniu i scalaniu w jednej uniwersalnej i syntetycznej perspektywie rozmaitych zagadnień: epistemologicznych, ontologicznych, aksjologicz­nych, etycznych, a nawet estetycznych (samobójstwo a w różny sposób rozumiana „sztuka życia"). Nie chodzi tu o syntetyczne ujęcie poszczegól­nych wypowiedzi na temat samobójstwa w takiej perspektywie poznaw­czej, która przyznaje problemowi samobójstwa status motywu struktu­ralnie i funkcjonalnie przewodniego. Filozoficzne zagadnienie samobój­stwa jest dobrą ilustracją kluczowych problemów pojawiających się w obrębie różnych sytuacji teoretycznych, a także, nawet jeśli nie jest pojęciem kluczowym - można jednak wymienić myślicieli, którzy, jak Albert Camus, skłonni są twierdzić, że samo samobójstwo to jedyny poważny problem, przed którym staje filozofia - wyznacza pewien spo­sób podejścia do innych systematycznie badanych zagadnień.
Samobójstwo to jeden z tych problemów, którym stawienie czoła świadczy o wartości, o sile lub też niemocy filo­zofii. Ze względu na swój „polemiczny" charakter - żadna refutacja sa­mobójstwa, żadne jego uzasadnienie nigdy nie są ostateczne - samobój­stwo jest przykładem myślenia problemowego, wyłaniającego całe bogactwo wątków i zagadnień, skrupulatnie gromadzonych dla uzyska­nia całościowego oglądu filozoficznego i dla wypracowania sposobów ugruntowania przesłanek różnych stanowisk.

Kategoria tożsamość mieni się wielością sensów, nabiera różnych odcieni w za­leżności od lcontelcstów, w których występuje. Tożsamość zakłada wewnętrzny po­limorfizm, złożoność wzorów i wartości. To swoiste zapętlenie odsłania również toż­samość społeczno-kulturową płci, podejmowaną na gruncie psychologii, socjologii, filozofii, teorii sztuki, literatury, a ostatnio też w wielodyscyplinarnych studiach kul­turowych. Od początku lat siedemdziesiątych XX wieku w badaniach nad tożsamoś­cią płci pojawiają się różne wątki, co należy łączyć m.in. z rozwijanymi koncepcja­mi ciała, a także z postmodernizmem, którego przedstawiciele, np. Jacques Lacan, Michel Foucault, Jacques Derrida, Gilles Deluze, poruszają kwestie podmiotowości i płciowej tożsamości. W rozważaniach nad wyróżnikami determinującymi tożsa­mość kobiet i mężczyzn przyjmuje się kategorie: płeć (sex), płeć biologiczna i nie­jednoznacznie rozumianą w badaniach kategorię rodzaju (gender), czyli płeć lcultu­rowa. Rodzaj to inaczej przyjmowanie ról i sposobów zachowania w społeczeństwie. Tak pojmowanej definicji rodzaju odpowiada szeroko rozumiana społeczna prakty­lca i struktura społeczna, czyli interakcja społeczna. Upowszechnione kategorie ro­dzaju (gender) i płci (sex) w latach dziewięćdziesiątych XX wieku poddano weryfi­kacji. Przede wszystkim uznano za konieczne ustalenie, czy rozróżnienie płeć/rodzaj ma teoretyczne i praktyczne uzasadnienie. Problematykę płci i rodzaju odnajdujemy nie tylko w rozprawach naukowych, ale także w mediach, przykładem są artykuły publikowane na łamach „Wysokich Obcasów" (sobotnio-niedzielny dodatek „Gaze­ty Wyborczej"), „Frondy" czy w internecie. Pojawiające się publikacje, zwłaszcza zachodnioeuropejskie, dowodzą, że pleć przestano uważać za przeznaczenie kobie­ty. Ten nieco inny sposób postrzegania kobiety stwarza rodzaj. Przełom XX i XXI wieku przynosi swoiste rozproszenie tożsamości. Zmiana tradycyjnego podejścia do płci i seksualności występuje coraz częściej w życiu publicznym. Nowa rzeczywi­stość zmusza do stawiania pytań i kreowania nowych pól problemowych.

SPIS TREŚCI

O soocjologii opolskiej można wypowiedzieć dwie ogólne, pozornie prze­ciwstawne uwagi Z jednej strony zauważmy, iż mimo swego „pro­wincjonalnego" oraz „marginalnego" charakteru jest to socjologia, która swymi tradycjami sięga dziesiątków lat wstecz i której współtwórcy, uczestnicy rozmaitych prac badawczych oraz okazjonalni opiekunowie i przyjaciele przyczynili się w bardzo interesujący sposób do pogłębienia naszej wiedzy oraz do wzbogacenia naszej refleksji nad socjologią narodu i stosunków etnicznych, wybranych zagadnień urbanizacji i industriali­zacji czy problematyki rozwoju regionalnego i lokalnego itd. Ze względu na regionalny kontekst opolski oraz właściwą mu, dynamiczną skądinąd, kompozycję społeczno-kulturową dochodziło więc do diagnozowania waż­nych i ciekawych składników empirycznych, czemu towarzyszyły różne linie komentarzy. Socjologia opolska - takim określeniem jestem mimo wszystko gotów się posłużyć - ma swoją znaczącą i znamienną historię.
Z drugiej strony możemy o niej rzec, że ze względu na co najmniej je­den ważny fakt jest to socjologia bardzo młoda i stojąca przed wyzwa­niami, którym musi dopiero sprostać. Tym faktem było powstanie na Uniwersytecie Opolskim cztery lata temu, wraz z początkiem roku aka­demickiego 2001/2002, wyspecjalizowanych studiów socjologicznych, od­powiadających akademickim programom prowadzonym w innych ośrod­kach uniwersyteckich oraz utożsamiających się z edukacyjną i badawczą tradycją i współczesnością socjologii w Polsce i w szerszej skali

 SPIS TREŚCI

Wśród badaczy filozoficznego dzieła Włodzimierza Sołowjowa toczą się do dziś spory o zasadniczą ideę jego systemu, o to, co stanowi w nim ideę centralną, zasadę organizującą. Odpowiedź na to pytanie nie jest bynajmniej sprawą łatwą. Myśl Sołowjowa, otwarta na rozmaite inspi­racje nie tylko w obrębie tradycji chrześcijańskiej, europejskiej, ale i po-zachrześcijańskiej, pozaeuropejskiej, na rozmaite tradycje teologiczne i filozoficzne, począwszy od niemieckiego idealizmu, myśl słowiano-filską, przez patrystykę, gnozę i Kabałę, po myśl hinduską, posiada nie­jedno ideowe oblicze, stąd też zdania są podzielone. W zależności od orientacji ideowej i aksjologicznych preferencji badacza uchodzi za taką bądź idea „Wszechjedności"^, bądź idea „Bogoczłowieczeństwa, bądź też wskazuje na ideę „sofiologiczną" ... Zagadnienie zła nie ma takiego znaczenia jak wymienione wy­żej kategorie ideowe, niemniej dla zrozumienia ewolucji poglądów au­tora Wykładów o Bogoczłowieczeństwie, ma znaczenie decydu­jące. Ma znaczenie tak fundamentalne, że niektórzy badacze obec­ność i rolę zagadnienia zła skłonni są wręcz uważać za naj­istotniejszy czynnik determinujący rozwój całej myśli Sołowjowa.

SPIS TREŚCI

Samobójstwo

Czynniki, determinujące pojawianie się skłonności autodestruktywnych oraz ich związek z tendencjami konstruktywnymi, składają się na defini­cyjną treść samobójstwa, która wyodrębnia całą klasę aktywności podmio­tów ludzkich w zakresach wypełnianych przez charakterystykę filozoficzną, psychologiczną, socjologiczną. „Jak" i „dlaczego" samobójstwa, to, że jest ono możliwe i że staje się realne, gdzie samobójstwo się „rozpoczyna" i gdzie „koń­czy" — przedmiotem dociekań i rezultatem ustaleń rozpraw zawartych w ni­niejszym tomie jest uchwycenie i analiza tych przejść w samym człowieku, w jego psychice, w myśleniu i emocjach; w przenikaniu się różnych wymia­rów autodestruktywności w aktywności podmiotowej; w aksjologicznym wy­miarze życia ludzkiego; w relacjach i uwarunkowaniach społecznych; w ob­szarze walki politycznej; w stosunku człowieka do natury — do człowieka jako natury i do natury jako rzeczywistości obejmującej człowieka; wreszcie w koncepcjach filozoficznych jako fenomenach ludzkiej samowiedzy. Zagad­nienie, tak bogate w treść i uboczne wątki, jest tu rozpatrywane na gruncie psychologicznym, filozoficznym, socjologicznym, politologicznym. Nie chodzi jednak o wydobycie różnych wymiarów analizy zjawiska samobójstwa, uka­zujących relatywny sens pojęcia wypracowanego w ramach poszczególnych, oddzielonych liniami demarkacyjnymi dyscyplin. Mając w zasięgu rozważań takie kwestie, jak trudności z ustaleniem jednoznacznej definicji samego aktu samobójstwa, autorzy żywią nadzieję, iż właśnie wieloaspektowość badań, in­tegracja koncepcji, prezentujących zagadnienie samobójstwa na różnych po­ziomach ogólności i nasycenia ich danymi empirycznymi, pozwoli lepiej zrozu­mieć funkcje spełniane przez rozmaite dyscypliny ludzkiej wiedzy o człowieku w kontekście podejmowania i realizacji tak dramatycznej decyzji.

SPIS TREŚCI

Decydujący wpływ na rozwój gramatyki w XIX i XX wieku wywarło ukon­stytuowanie się na początku XIX stulecia lingwistyki jako samodzielnej na­uki empirycznej. Oznaczało ono zerwanie z dominującym w okresie oświece­nia paradygmatem gramatyk normatywnych i racjonalnych, które za cel stawiały sobie opracowanie dla danego języka systemu normatywnych reguł poprawnego mówienia i pisania oraz sprowadzenie jego leksyki i składni do podstaw logicznych. W odróżnieniu od nich językoznawstwo XIX w. (neofilo­logia) stawiało sobie za cel empirycznie adekwatny opis oraz wyjaśnienie zja­wisk językowych za pomocą empirycznie sprawdzalnych hipotez historycz­nych. Ściśle wiązał się z tym sformułowany przez H. Steinthala postulat odejścia w językoznawstwie od „metod i klasyfikacji logicznych" i zastąpie­nia ich klasyfikacjami opartymi na kategoriach psychologicznych bądź na typowych dla danego języka czy grupy języków „kryteriach wewnętrznych". W początkowym okresie rozwoju językoznawstwo metodologicznie pozosta­wało pod wpływem historycyzmu i ewolucjonizmu, a realizacja programu gramatyki opisowej polegała na ustalaniu powiązań pomiędzy stadiami da­nego języka oraz na wyprowadzeniu późniejszych (zwłaszcza współczesnych) form fonetycznych, leksykalnych i gramatycznych z form obecnych w jego wcześniejszych stadiach. Przykładem tego rodzaju wyjaśnień jest m.in. usta­lone przez Grimma słynne prawo przesuwki spółgłoskowej w prehistorycz­nym języku indogermańskim. W drugiej połowie XIX w. młodogramatycy, z W. Schererem na czele, wypracowali ogólne zasady gramatyki historycznej, zgodnie z którymi zmiany fonetyczne, obserwowane w dokumentach historii języka, dokonują się według stałych praw, których działanie może być zawie­szone tylko przez inne prawa.

SPIS TREŚCI

Bolesław Micinski (1911-1943) należy do czołówki polskich twórców eseju. Zakres jego zainteresowań obejmował zarówno literaturę, teatr, sztukę, jak i psychologię oraz filozofię. Poglądy swoje wypowiadał w naj­rozmaitszy sposób: poprzez recenzje z tomów poetyckich i spektakli tea­tralnych, refleksje na tematy ogólnoestetyczne, rozważania o psychoana­lizie, kulturze i polityce, aż do prób filozoficznych. Wobec współczesności Micinski przyjął postawę pełną rezerwy - sam siebie określił jako kon­serwatystę. (...) Niechęci czy wręcz nienawiści do totalitaryzmów towarzyszyła u Micinskiego awersja do kultury masowej, powierzchownej, przeznaczonej dla najprymitywniejszych odbiorców i sta­wiającej - podobnie jak totalitaryzmy - na masowość i prymitywnych wyznawców. Oczywiście, swego konserwatyzmu w sferze polityki i elita-ryzmu na gruncie kultury Micinski nie pojmował jedynie jako negacji tego, co jest. Niejednokrotnie podkreślał konieczność powoływania się na tradycyjnie ugruntowane systemy wartości.

Konstytucja przedmiotu wpisana zostaje w książce problematykę przedmiotowości poznania, oznaczającej poszukiwanie warunków  jego obiektywności i powszechnej ważności. Richard Hönigswald (1875-1947) rozważał ją w perspektywie kantowskiej krytyki poznania stawiającej sobie za cel jego ugruntowanie. Wykraczał jednak poza Kanta poszukując podmiotowych warunków poznania i odwołując się do psychologicznych badań procesów poznawczych. Stanowi to jeden z ciekawszych momentów koncepcji Hönigswalda, który rozwijając filozoficzną teorię przedmiotowości, świadomie i metodycznie odwoływał się do psychologii. W jego ujęciu konstytucja przedmiotu dokonuje się na dwóch  poziomach. Na pierwszym z nich określone zostają  warunki postrzeżenia i uchwycenia czegokolwiek; tu pomocne okazują się być wyniki psychologicznych badań nad procesami poznawczym.  Na drugim natomiast, ustalane są kryteria powszechnej ważności poznania – jest to obszar badań teoriopoznawczych i metodologicznych.  Psychiczny proces chwytania „czegoś” zostaje w ten sposób ściśle powiązany z pojęciowymi kryteriami rozumowego ujęcia tego jako przedmiotu. Dlatego też filozofia będąc teorią przedmiotowości badającą warunki istnienia i rozumienia przedmiotów jest dla Hönigswalda jednocześnie teorią subiektywności opisującą „byt”, w którym to rozumienie się urzeczywistnia i realizuje.